Beton yığınları arasında sıkışmış olan İstanbul’da, toprakla kurulan ilişkiyi inatla sürdüren yerler hala var. Evet, bostanlardan bahsediyoruz. Bu haritada şehrin dört bir yanına dağılmış bostanları bir araya getirdik.

Neden önemliler?

Bostanlar yalnızca sebze meyve yetiştirilen yerler değil. 

Onlar aynı zamanda:

🌾 Kentsel dönüşümün ve rant baskısının karşısında direnen kamusal mekanlar, 

🌾 Komşuluğun, dayanışmanın ve ortak üretimin yeniden filizlendiği buluşma noktaları,

 🌾 Yedikule’de olduğu gibi yüzyıllara uzanan tarihi bir tarım kültürünün taşıyıcıları, 

🌾 İklim krizi çağında gıda egemenliği ve biyoçeşitlilik için küçük ama kritik alanlar.

Kısacası bostanlar, kent hakkının toprakla kurulan somut bir ifadesi.

Şehrin Direnç Alanları Olarak Kent Bostanlarının Önemi

Kent bostanları, sadece sebze ve meyve yetiştirilen küçük alanlar değil, aynı zamanda şehrin toplumsal belleğini, müştereklerini ve dayanışma pratiklerini içinde barındıran mekânlardır. Betonlaşmanın, rant/sermaye baskısının ve mekânsal adaletsizliğin giderek arttığı günümüzde, bostanlar şehrin nefes boruları olarak varlıklarını sürdürmektedir.

Bostanlar kent yaşamında tarih boyunca önemli işlevlere sahip olmuştur. İstanbul’un Bizans ve Osmanlı dönemlerinden bugüne ulaşan tarihi bostanları bunun en iyi örneğidir. Yedikule ve Piyalepaşa bostanları, yalnızca kentin gıda ihtiyacını karşılamakla kalmamış, aynı zamanda mahalle yaşamının bir parçası olmuş; göçmenlerden yoksul ailelere kadar pek çok toplumsal grubun geçim kaynağını oluşturmuştur. Bugün hâlâ yaşayan bu bostanlar, kentin tarımsal geçmişi ile bugünü arasında bir köprü kurmaktadır.

Dünyada da benzer örnekler mevcuttur. New York’taki topluluk bahçeleri ya da Küba’nın Havana kentindeki kentsel tarım uygulamaları, kentlerin krizlere karşı nasıl direnç geliştirebileceğini göstermektedir.

Bostanlar ve kent tarımı yalnızca gıda üretmek değil; kemikleşmiş bir kır-kent ayrımlarına dair sorgulamalara neden olabileceği gibi  iklim değişikliklerine uyum sağlamak, ekonomik öz örgütlenmeler kurmak, tarımsal hafızayı gelecek kuşaklara aktarmak anlamına da gelmektedir. Kamusal mekanlar olarak düzenlenebilecek ve geliştirebilecek bostanlar, kentleri çeşitli krizlere karşı hazırlıklı ve dirençli hale getirmenin bir aracı olacaktır.

Bugün bostanlar, kentlerde piyasacı politikaların dayattığı yoksullaştırmaya ve ekolojik tahribata karşı bir yaşam pratiği olarak da yeniden değer kazanıyor. Kent bostanlarını savunmak, yalnızca bir yeşil alanı değil, şehrin müşterek geleceğini ve dayanıklı kentleri savunmaktır.

Bu haritaya hangi bostanları aldık?

Haritaya dahil ettiğimiz bostanların ortak paydası: toplumsal fayda üretmeleri. Burada kâr amacıyla işletilen küçük tarımsal araziler ya da belediyelerin ücretli hobi bahçeleri yok; bunun yerine:

a) Kura ile vatandaşlara ücretsiz tahsis edilen belediye bostanları; 

b) Bir derneğin/topluluğun kendisi tarafından ortaklaşa ekilip biçilen, ziyarete açık, aynı zamanda eğitsel alanlar; 

c) Üniversitelerde öğrenci toplulukların birlikte üretim yaptığı bostanlar  (Kampüs bostanları)

d) Üniversite botanik vb bölümlerinin girişimleriyle oluşturulan öğrenci ve üniversite personellerin birlikte işlediği bahçeler 

e) Yedikule gibi, ticari olsa da yüzyıllardır süregelen geleneksel bostancılık pratiğini yaşatan çeşitli etkinliklere ev sahipliği yapan alanlar (Tarihi ticari bostanlar) bulunuyor.

Ortak özellikleri: Ya ücretsiz, kullanımı süreli ve kurayla dağıtılıyor, ya topluluk eliyle ortaklaşa işletiliyor, ya da tarihsel-kültürel mirasıyla kamusal bir değer taşıyorlar.

Eksik bıraktığımız bir bostan mı var? Bildiğin, gittiğin, ektiğin bir bostanı bize yazarsan haritayı birlikte büyütebiliriz. 🌻

Hazırlayan: Toplumsal Coğrafya

Kaynaklar ve Ek Okumalar

https://bostan.kadikoy.bel.tr/ 

 https://www.uskudar.bel.tr/tr/main/pages/bostanlarimiz/551

 https://www.beylikduzu.istanbul/duyurular/7donem-hobi-bahceleri-basvurulari-basliyor-842

 https://www.fatih.bel.tr/tr/main/pages/bahceler-yedikule-bahce/277 

 https://www.instagram.com/kuzguncuklular_dernegi/ 

 https://postane.co/mekanlar/bahce 

 https://www.instagram.com/kampusbostanlari/

İstanbul Kent Bostanları Çalışma Grubu. (2021). Tarım Yapan Kent İstanbul: Bugünden Yarına Müşterek Hayatlar. İstanbul

Beyond.istanbul. (2023). Mekânda Adalet ve Kent Tarımı (Sayı 14). Mekânda Adalet Derneği.